Wanneer de kleur verandert, en wanneer die vastligt
Veel baby's worden geboren met heel weinig pigment vooraan in de iris. Daarom kunnen hun ogen de eerste weken heel blauw of grijs lijken. In de eerste maanden komt er meer pigment bij en worden de ogen vaak donkerder: blauw kan minder blauw worden, groen of hazelkleurig worden, of helemaal bruin.
In het begin gaat de verandering het snelst. Na ongeveer zes maanden gaat het trager, maar er kan dan nog heel wat veranderen. Bij de meeste kinderen ligt de kleur aan het eind van het eerste jaar vast. Bij sommige schuift ze nog enkele jaren op.
Een kinderarts die voor de American Academy of Pediatrics schrijft, de Amerikaanse vereniging van kinderartsen, doet daarom pas een uitspraak over de oogkleur van een baby als het kind minstens een jaar oud is. Wil je precies weten hoeveel maanden je baby is, dan rekent de leeftijdscalculator het voor je uit.
Niet elke baby begint met blauwe ogen
Blauwe ogen bij de geboorte komen vaak voor, maar het is geen regel. In een onderzoek bij 192 gezonde pasgeborenen in een kinderziekenhuis in Californië had 63% bij de geboorte bruine ogen, ongeveer 21% blauwe en ongeveer 6% groene of hazelkleurige. Bij de meeste andere baby's was de kleur op de foto's moeilijk te beoordelen.
Is je baby met bruine ogen geboren, dan is daar dus niets ongewoons aan. Is je baby met blauwe of grijze ogen geboren, dan is het nog te vroeg om te zeggen welke kleur het uiteindelijk wordt.
Waar oogkleur vandaan komt
De kleur van de iris hangt af van hoeveel melanine, een bruin pigment, er in de voorste lagen zit. Pigmentcellen die maar een beetje melanine maken, geven blauwe ogen. Iets meer geeft groen of hazel, en veel geeft bruin, de kleur die het meest voorkomt.
In blauwe ogen zit helemaal geen blauw pigment. Ze lijken blauw om dezelfde reden als de lucht en het water: ze verstrooien het licht zo dat er meer blauw licht terugkaatst.
Hoeveel melanine de iris maakt, hangt af van genen van beide biologische ouders. Twee genen op chromosoom 15, OCA2 en HERC2, hebben het grootste effect. MedlinePlus Genetics noemt er nog acht met een kleinere rol, en samen zorgen hun effecten voor het hele scala aan oogkleuren.
Wat de ogen van de ouders vertellen
De oogkleurcalculator hierboven gebruikt het klassieke model met twee genen. Het ene gen heeft een bruine en een blauwe versie, het andere een groene en een blauwe. Bruin wint van groen, en groen wint van blauw. Een ouder kan een verborgen lichtere versie dragen zonder die te tonen. Zo kunnen twee ouders met bruine ogen een kind met blauwe ogen krijgen.
Een paar voorbeelden van wat het model zegt:
- Een ouder met bruine en een ouder met blauwe ogen: 50% bruin, 25% groen, 25% blauw. Dezelfde kinderarts van de American Academy of Pediatrics zegt het eenvoudig: de kansen zijn ongeveer gelijk.
- Twee ouders met blauwe ogen: blauw, volgens het model. In het echt is een kind met blauwe ogen heel waarschijnlijk, maar niet zeker.
Waarom het maar een schatting is
Het model met twee genen is een vereenvoudiging. Wetenschappers dachten vroeger dat bruin gewoon dominant was over blauw, zodat twee ouders met blauwe ogen nooit een kind met bruine ogen konden krijgen. Volgens MedlinePlus Genetics is dat model te eenvoudig: het is ongewoon, maar ouders met blauwe ogen kunnen kinderen met bruine ogen krijgen, omdat veel genen samenwerken.
De calculator gaat er ook van uit dat elke ouder elke verborgen versie draagt die bij zijn of haar oogkleur kan, en dat klopt niet in elk gezin. Zie de percentages als een leuke indicatie van wat waarschijnlijk is, niet als een voorspelling voor jullie baby.
De oogkleur kan zelfs na de peuterjaren nog veranderen. In een langlopend onderzoek bij meer dan 1.500 tweelingkinderen in Louisville, in de Amerikaanse staat Kentucky, hadden de meeste kinderen op hun zesde een vaste oogkleur. Toch schatten de onderzoekers dat de kleur bij 10% tot 15% van de witte deelnemers bleef veranderen, tijdens de tienerjaren en tot in de volwassenheid. Eeneiige tweelingen hielden bijna dezelfde oogkleur als elkaar, terwijl twee-eiige tweelingen met de jaren minder op elkaar gingen lijken. Dat wijst erop dat de neiging om te veranderen ook deels erfelijk is.
Wanneer je het aan je arts vraagt
Dat de ogen van een baby in het eerste jaar van kleur veranderen, is normaal en te verwachten. Een paar dingen laat je wel beter nakijken, zonder meteen het ergste te denken:
- Ogen met duidelijk verschillende kleuren. Is het ene oog bijvoorbeeld bruin en het andere blauw, vertel het dan aan je arts.
- Een witte gloed in de pupil. De Britse gezondheidsdienst NHS raadt aan om dringend een afspraak te maken bij de huisarts (in het Verenigd Koninkrijk kan dat ook bij een opticien) als je een witte gloed of witte weerspiegeling midden in het oog van je kind ziet. Die kan ook opvallen op foto's met flits.
- Andere veranderingen. Ogen die in verschillende richtingen kijken, of één iris die vanzelf van kleur verandert, bespreek je ook beter met de arts van je kind, het consultatiebureau of Kind en Gezin.
Geen van deze dingen is een diagnose. Het zijn gewoon dingen die een arts zelf moet zien.